Nieuws

COVID-19 maatregelen en Brain Awareness Week

15 maart 2020 Actueel, BiB Public

Beste Brein in Beeld geïnteresseerde,

Even een berichtje van onze kant: BiB volgt de RIVM regels aangaande COVID-19. Dat betekent voor nu dat alle evenementen worden afgezegd. Het “So you think you can science” evenement in Corpus dat vandaag op het programma stond is geannuleerd en ook de eerstkomende schoolbezoeken worden geannuleerd.

We zullen proberen later in het jaar deze bezoeken te plannen, ondanks dat we nog niet zeker weten hoe het er dan uit gaat zien.

Ook onze HOVO cursus is in elk geval tot 31 maart stop gezet. Er wordt gekeken naar alternatieve manieren om het onderwijs te regelen (ook buiten HOVO).

Vanaf maandag start de Brain Awareness Week. Hiervoor hebben we 7 columns over hersenmythen op de rol staan, vanaf morgen komt er elke dag één online!

Verder hopen we dat jullie allemaal gezond blijven.

Vriendelijke groet,

Het BiB team.

> Lees verder


Vrouwen in de neurowetenschap

8 maart 2020 BiB Public

De veelzijdige redactie van Brein in Beeld informeert haar lezers graag met artikelen en blogs over de eveneens veelzijdige wereld van de neurowetenschappen.

Hieronder leest u het artikel van Wendelien Bergmans over vrouwen in de neurowetenschap.

 Vandaag is het internationale vrouwendag. Een goed moment om vrouwen binnen het hersenonderzoek in het zonnetje te zetten. Hoewel het aantal mannen nog de overhand heeft in de neurowetenschappen, zeker in de hogere rangen, zijn er veel vrouwen die hun stempel op de neurowetenschap hebben gedrukt. Sommigen droegen bij aan de basis van het hersenonderzoek en anderen hebben bijzondere bijdragen geleverd in de laatste decennia. Voor internationale vrouwendag willen we een aantal van deze vrouwen uitlichten.

De eerste vrouwen in de neurowetenschap
Richting het einde van de 19e eeuw kwamen de eerste vrouwen in de neurowetenschap in beeld. Zo haalde Maria Mikhailovna Manaseina haar medische graad in Rusland en verrichte ze innovatief onderzoek naar slaap deprivatie. Zij publiceerde in 1897 een Engelstalig boek over de psychologie, pathologie en fysiologie van slaap. Rond diezelfde periode deed Augusta Dejerine Klumpke in Frankrijk onderzoek naar de beschadiging van de zenuwen in de schouder en arm die een (gedeeltelijke) verlamming kunnen veroorzaken; tegenwoordig ook wel bekend als de Klumpke’s parese. Zij heeft meerdere prijzen gewonnen met haar prestaties en werd in 1914 zelfs de eerste vrouwelijke voorzitter van de French Society of Neurology.

Vrouwen als pioniers
Aan het begin van de 20e eeuw volgden er meer dames die als pioniers van de neurowetenschap kunnen worden gezien. Zo deed Anna Meyer Berliner onderzoek naar visuele sensaties en psychiater Constance Pascal ontfermede zich over het verminderen van de lasten en het stigma rondom mentale ziektes. In dezelfde periode droeg Cécile Mugnier-Vogt bij aan de anatomie van de hersenen. In Duitsland onderzocht Cécile met behulp van haar man hoe verschillende hersendelen met elkaar waren verbonden. Dit resulteerde in een beter begrip van de functionele neuroanatomie. Vandaag de dag eert het Max Delbrück center for molecular medicine Cécile Vogt door een programma voor vrouwen in de wetenschap naar haar te vernoemen. Een andere vrouw die begin 20e eeuw haar steentje bijdroeg is Lina Solomonova Stern. In 1921 introduceerde zij de term bloed-hersen barrière. Ruim twintig jaar later won Lina een prijs voor exceptionele prestaties in onderzoek naar deze barrière.

Vrouw onderzoekt Einsteins brein
In de tweede helft van de twintigste eeuw nam het aantal vrouwen in de neurowetenschappen toe. Het onderzoek van de Amerikaanse Suzanne Corkin was gefocust op patiënt, H.M., die een bijzondere hersenoperatie had gehad. De operatie moest epileptische aanvallen verhelpen, maar resulteerde bij H.M. tot het onvermogen om nieuwe herinneringen te maken doordat beide hippocampi waren verwijderd. Hierdoor leidde Corkin´s onderzoek tot de ontdekking dat de hippocampus een diepgaande rol speelt bij lange termijn herinneringen.

In 1986 ontvingen Rita Levi-Montalcini en haar collega een Nobelprijs voor hun ontdekkingen van de zenuwgroeifactor (nerve growth factor). De zenuwgroeifactor is een stof die bijdraagt aan de groei van hersencellen. Deze ontdekking was een stap richting het begrijpen en aantonen van de mogelijkheid van plasticiteit in de hersenen. Hier sloot het onderzoek van Marian Diamond op aan. Toen Diamond in 1984 het brein van Einstein onderzocht kwam ze tot de ontdekking dat Einsteins brein een hoge hoeveelheid van ondersteunende cellen (gliacellen) had en dus niet elk brein hetzelfde was, maar hersenen van volwassen nog kunnen ontwikkelen. Haar andere studies bevestigde dat omgevingsfactoren het brein kan ontwikkelen en aanpassen.

Ten slotte voegde de neuroloog Anita Harding de rol van DNA toe aan het plaatje van de neurowetenschappen. Haar combinatie van klinisch onderzoek met genetica demonstreerde een relatie tussen mutaties in het DNA van mitochondriën (een onderdeel van cellen) en hersenziektes.

Vrouwen pakken de Nobelprijs
De prestaties van vrouwen in de neurowetenschap gaan verder in de 21e eeuw. Naast de eerder genoemde Rita Levi-Montalcini, ontving ook Linda Brown Buck, samen met Richard Axel, in 2004 de Nobelprijs voor de geneeskunde met onderzoek naar het reuksysteem. Diezelfde Nobelprijs ging in 2014 naar May Britt Moser en collega’s. Zij ontdekten een speciaal soort cellen in de hippocampus (gridcellen) die belangrijk zijn voor navigeren.

Dit zijn maar een handjevol vrouwen die tot vandaag de dag hun bijdragen leveren in de ontwikkelingen in hersenonderzoek. Hopelijk een bron van inspiratie voor huidige vrouwen die een carrière in de neurowetenschappen ambiëren!

> Lees verder


De wetenschap of een griezelverhaal: het Capgras-syndroom

2 februari 2020 BiB Public

De veelzijdige redactie van Brein in Beeld informeert haar lezers graag met artikelen en blogs over de eveneens veelzijdige wereld van de neurowetenschappen.

Hieronder leest u het artikel van Irina Scheer over het raadselachtige Capgras-syndroom.

Sinds de winter zijn intrede heeft gedaan, houden de winterse kou, wind en regen ons van de straat. De wispelturige winters waaien mee onze huizen binnen als we natgeregend thuiskomen, terwijl het vrolijke voorjaar nog in winterslaap is. In de winter is de psyche van de mens vaak van melancholische aard. Als de eerste kou als een sneeuwdeken om ons heen slaat en we in het donker lopen, denken we soms na over erge dingen die ons kunnen overkomen. We willen dan het liefst zo snel mogelijk naar huis. Het gebrek aan licht maakt ruimte om binnen, ‘gezellig’, bij het gloeien van de lampen en het flikkeren van de kaarsen televisie te kijken. Toch kiezen we dan vaak voor (griezelige) films of series over clowns, heksen, levende doden en familieleden die vervangen worden door bedriegers.

Gelukkig is dit allemaal fictie en er is bijna niets dat je thuis kan schaden. Of is er wel iets? Voor sommige mensen kunnen deze afschrikwekkende ideeën werkelijkheid worden. Dit is een verhaal over het Capgras-syndroom, de neurologische stoornis waarbij dierbaren bedriegers lijken te worden.

Niet zo lang geleden leefde er een dokter, genaamd Capgras. Hij had een vrouwelijke patiënt die geloofde dat haar familie (kinderen en man), en ook haar huis, waren ‘vervangen’ door mensen die op hen leken en dat haar huis was door een vergelijkbare woning. Hoewel haar familieleden natuurlijk niet vervangen waren door bedriegers, was dit voor de vrouw haar werkelijkheid (1).

Een patiënt met de Capgras-stoornis herkent zijn of haar vrienden en familie, maar denkt toch dat er iets ‘niet in orde’ is met hen. Capgras-patiënten hebben het gevoel dat ze worden ‘bedrogen’ en worden achterdochtig: “Ik heb nog nooit die moedervlek onder je oor gezien, ik wist niet dat je sojamelk in je koffie gebruikte, had je vanochtend geen andere trui aan?, etc.” Het is eigenlijk ook niet moeilijk om te twijfelen als je een naaste goed bekijkt. Dan zie je al snel iets wat je niet eerder is opgevallen, maar mensen met het Capgras-syndroom lijken plotseling alle discrepanties in één oogopslag te zien. Opmerkelijk is dat er ook mensen met het Capgras-syndroom zijn die hun pijlen gericht hebben op één specifieke dierbare (2) waarvan ze geloven dat het een bedrieger is. Dit beeld kan plotseling veranderen: het ene moment lijkt iemand een bedrieger en het volgende moment niet meer (3, 4).

De onderliggende oorzaak van het Capgras-syndroom is nog onbekend (5). Dit komt onder andere omdat deze stoornis vaak samen voorkomt met andere neurologische aandoeningen, zoals schizofrenie, bipolaire stoornis, posttraumatische stressstoornis en soms dementie (2, 6). Hierdoor komt het vaak op de tweede plaats te staan en wordt vaak niet verder onderzocht (6, 7). Het enige dat we echt zeker weten is dat mensen met deze aandoening een persoon of emotioneel voorwerp mentaal vervangen door een nieuw persoon of voorwerp.

Momenteel zijn er diverse ideeën over het onderliggende mechanisme van dit syndroom. Volgens psychiater Berman kan een vorm van psychologische mismatch genaamd ‘cognitieve dissonantie’ best wel eens de onderliggende oorzaak zijn (5). “Cognitieve dissonantie is de onaangename spanning die iemand ervaart bij tegenstrijdige overtuigingen, ideeën of opvattingen of bij handelen in strijd met de eigen overtuiging.” (8). Volgens Psychiater Berman gaat het in dit geval om de spanning die teweeg wordt gebracht als het beeld van iemand anders in tegenstrijdig is met hoe die persoon handelt*. Mensen met het Capgras-syndroom scheiden deze twee (voor hen) psychologische identiteiten van elkaar en zien hun dierbaren daardoor als bedriegers (5).

Door onderzoek wordt het duidelijk dat personen met het Capgras-syndroom de gezichten van hun dierbaren kunnen herkennen en identificeren, maar geen emotionele reactie hebben op deze verschijning. Dit werd waargenomen met een ‘huidgeleidingstest’, die de temperatuur en het zweetgehalte van de huid meet. Bij mensen met het Capgras-syndroom verandert geen van beiden wanneer ze de gezichten van hun geliefden (in hun ogen: de bedriegers) zien (6).

De informatie over de gezichten wordt via de ogen naar ons visuele hersengebied gestuurd, waarna deze impulsen doorgestuurd worden naar het fusiform gyrus gebied. Dit is verder verbonden met het limbische (emotionele) systeem (9). Een beschadiging aan één van deze gebieden zou eventuele visuele informatie kunnen ontregelen en het verband tussen deze en de emotionele kenmerken van een persoon kunnen tegengaan. Dit zou dus de oorzaak kunnen zijn van de wanorde in het brein van een Capgras-patiënt.

In overeenstemming hiermee is de bevinding dat het individu met de stoornis de stem van zijn geliefde wel herkent (ook emotioneel gezien). Professor Ramachandran legt uit dat ons visueel systeem en auditief systeem verschillende verbindingen met het limbische systeem hebben. Dus terwijl de auditieve herkenning een emotionele reactie bij zijn patiënt teweegbrengt, doet de visuele herkenning dat niet (10).
Hoewel andere onderzoekers het er mee eens zijn dat het inderdaad te maken heeft met de connectie naar het limbische systeem, is het nog onduidelijk welke connectie voornamelijk is aangetast bij patiënten met het Capgras Sydroom (10, 11).

Eén ding is zeker over Capgras. Het is een zeldzame ziekte is, die vaak overschaduwd wordt door de bekendere ‘metgezellen’ Schizofrenie en Alzheimer, en heeft een drastisch effect op het leven van de patiënt én de naasten. Het bestaan van het Capgras-syndroom geeft een bijzondere mogelijkheid om te onderzoeken hoe we mensen in het dagelijks leven herkennen. Daar hebben niet alleen patiënten voordeel van, maar wijzelf ook, bijvoorbeeld als we buiten lopen en het donker en griezelig is (óf kiezen om een horrorfilm te kijken). Dus als je je omringd wordt door bedriegers, zijn er drie opties: 1) je zit in een horrorfilm, 2) je sympathiseert met wat mensen doormaken als ze Capgras hebben of 3) misschien hebben wij allemaal wel nog niet ontdekt dat iedereen om ons heen een bedrieger is.

* Cognitieve dissonantie gaat over een incompatibiliteit tussen iemands eigen normen en waarden en het handelen van deze persoon. Het is dus opvallend dat Psychiater Berman dissonantie als term gebruikt om dit gedrag te beschrijven.

[1] Sinkman, 2008 Psychiatry [2] Pandis, Agrawal & Poole, 2019 Psychopathology [3] Günter & Kraft, 2005 Scientific American Mind [4] https://bit.ly/2X6Njqc [5] NPR [podcast] 2010 [6] Ibanez-Casas & Cervilla, 2012 Psychopathology [7] https://bit.ly/2NDYaVz [8] Wikipedia, Cognitieve dissonantie [9] Hirstein & Ramachandran, 1997 [10] Caplan & Darby, 2015 Neurocase [11] Bell et al., 2017 BJ Pysch Open.

 

Over de auteur:

Irina Scheer is haar studie gestart aan het University College Roosevelt waarin ze haar focus legde op vakken binnen de psychologie, life sciences en neurowetenschappen.

Momenteel volgt ze het NEURASMUS master programma. In het eerste jaar volgde ze de studie Medische Neurowetenschappen in Berlijn, en nu – in het tweede jaar, aan de VU in Amsterdam – volgt ze de Fundamentele Neurowetenschappen track.

Ze is momenteel voornamelijk geïnteresseerd in het circuit van het brein, en loopt nu stage bij het Erasmus MC waar wordt gekeken naar de invloed van het cerebellum op leer en motorisch gedrag.

> Lees verder


Het brein van Escher (II)

23 januari 2020 BiB Public

Escher in het Museum

Wegens daverend succes organiseren wij in samenwerking met Escher in het Paleis voor de tweede keer ‘Het Brein van Escher’! Woensdag 8 mei 2019 (zie hier voor het verslag) werd de avond voor het eerst georganiseerd, en deze avond was bijna direct uitverkocht! Voor hen die afgelopen keer geen kaartje konden bemachtigen, en voor alle andere geïnteresseerden organiseren we nu dezelfde avond een tweede keer.

M.C. Escher was de Nederlandse graficus die water omhoog laat stromen, vogels in vissen verandert en handen elkaar laat tekenen. Hoe kwam Escher erbij om optische illusies te creëren en in zijn kunst te verwerken? Was er iets bijzonders aan de hand met zijn ogen of met het deel van zijn hersenen dat een rol speelt bij het waarnemen van ruimtelijke structuren? Of had hij een andere manier gevonden om onze hersenen voor de gek houden?

Prof. Jan Dirk Blom is bijzonder hoogleraar aan de universiteit van Leiden en de spreker deze avond. Hij is gefascineerd door hallucinaties, illusies en andere mispercepties. Tijdens de lezing worden beelden van Escher besproken, die men vervolgens zelf in het museum kan bewonderen. De zalen van het museum wordt hiervoor voor ons speciaal geopend! Tenslotte sluiten we af met een gezamenlijk moment om vragen te kunnen stellen.

Wij hopen jullie allemaal te zien op 19 februari in Den Haag!

Adres museum
Escher in het Paleis
Lange Voorhout 74, Den Haag

Programma
Inloop: 19:00 – 19:15
Lezing: 19:15 – 20:00
Museum: 20:00 – 21:00
Afsluiting: 21:00 – 21:25

Kaartverkoop via deze link

> Lees verder


Eat your brain out – 17 en 24 november

29 oktober 2019 BiB Public

Welk effect heeft bepaald voedsel op onze hersenen?

Op 24 november kun je tijdens het eten kennis opdoen over de bovenstaande vraag. In samenwerking met Stichting Brein in Beeld en PhD studenten van Universiteit Utrecht organiseren we een diner met wetenschappelijke toelichting. Tijdens deze avonden gaan sprekers, prof. dr. Jaap Seidell (gedrags- en gezondheidswetenschapper) en dr. Amanda Kiliaan (expert voedingsleer), tussen de gangen door dieper in op het effect van voeding op het functioneren van de hersenen. Vanuit zowel de wetenschap als de maatschappij wordt voeding vaak in verband gebracht met een scala aan psychiatrische of neurologische aandoeningen of juist aan verbeterde hersenfunctie, maar het is dikwijls moeilijk in te schatten wat er nu echt van klopt.

Op 17 november vertelt Amanda Kiliaan tijdens het diner meer over directe effect dat ingrediënten van je maaltijd hebben op de gezondheid van je hersenen. Ze richt zich onder andere op langetermijneffecten en hoe een ouder wordend brein kan lijden of juist baat kan hebben bij sommige soorten voeding.

Op 24 november vertelt Jaap Siedell meer over hoe culturele en maatschappelijke gewoontes onze hersenfunctie, en daarmee ons gedrag, beïnvloeden. Zo legt hij bijvoorbeeld uit waarom de meeste mensen graag pepers of kruiden gebruiken in hun eten, terwijl dat vooralsnog geen evolutionair voordeel lijkt te bieden. Daarnaast behandelen beide sprekers een aantal voedingsmythes om verduidelijking te geven over wat voeding wél of juist niet kan doen voor je brein.

Deuren open: 18.45
Het diner begint om: 19.00

Tickets: €37,50 (inclusief viergangendiner)
Tickets 17 oktober
Tickets 24 oktober

Een vegetarisch diner is mogelijk mits er ruim van tevoren gemaild wordt naar: cafe@deschoolamsterdam.nl

> Lees verder


Verslag van “Beleef het brein van Escher”

14 juni 2019 BiB Public

De banner van Escher in het Paleis - 8 mei 2019

Het Brein en Kunst-team van Brein in Beeld wil het zeer betrokken publiek tijdens de ‘Beleef het brein van Escher’-avond bedanken voor het mede mogelijk maken van deze bijzondere avond. Het was voorafgaand een intensieve fase van voorbereiding, maar op woensdag 8 mei was het dan zover; een fantastische avond met de kunstwerken van Escher in de hoofdrol in samenwerking met het museum ‘Escher in het Paleis’. Het werk van Escher en andere kunstenaars werden als uitgangspunt gebruikt om de neurowetenschappelijke kant van kunst te bestuderen.

Jan Dirk Blom, bijzonder hoogleraar klinische psychopathologie aan de Universiteit Leiden, opende de avond met een lezing. Hierin legde hij uit hoe verschillende hersenaandoeningen, maar ook oogafwijkingen, kunnen resulteren in intrigerende kunstwerken.

Na de lezing was het tijd voor een kijkje in het museum waar veel van Eschers werken te zien zijn. Ook de historie van het museum zelf is zeer interessant om aandacht aan te besteden. Zo werd ons verteld over de bewoners van het Paleis. Het Paleis Lange Voorhout werd vanaf 1901 bewoond door koningin-moeder Emma, de moeder van Koningin Wilhelmina. Onder het genot van een kop koffie of thee werd er honderduit verteld over de interessante lezing en de tentoongestelde werken.

De avond werd afgesloten met vragen uit het publiek.

Het was een succesvolle avond en de interesse was overweldigend. Het team van ‘Brein en Kunst’ van Brein in Beeld wil graag iedereen bedanken die mee heeft geholpen om dit evenement een succes te maken! Met bijzondere dank aan het museum ‘Escher in het Paleis’.

> Lees verder


“Beleef het brein van Escher” was een succes – en volledig uitverkocht!

4 juni 2019 BiB Public

De banner van Escher in het Paleis - 8 mei 2019Dank allen voor jullie enthousiasme voor ‘Beleef het brein van Escher’! Het was een leerzame avond die begon met een lezing van bijzonder hoogleraar Jan Dirk Blom. Vervolgens werd het museum voor ons kleine groepje opengesteld. De 60 kaartjes waren ver van tevoren uitverkocht! Een langer verslag van de avond volgt binnenkort.

Hou de website in de gaten, want we zijn achter de scherm druk bezig met het organiseren van nieuwe evenementen die plaats zullen vinden eind zomer/najaar!

> Lees verder


Zie, hoor, voel, proef, ruik, wees intuïtief en beweeg mee met zeven top-wetenschappers

29 oktober 2018 BiB Public

Voorbeschouwing op de eerste filmavond

Stichting Brein in Beeld introduceert een nieuwe reeks Brein op Beeld filmavonden in Science Center NEMO. De aftrap is op dinsdag 30 oktober om 16.00 uur met een groot symposium met zeven zinderende lezingen over onze zintuigen. Na afloop van het symposium wordt om 19.30 de film Donnie Darko getoond, met voorafgaand een wetenschappelijke inleiding. Het is ook mogelijk om een kaartje voor alleen de film te kopen.

Kaartjes voor deze avond zijn te koop via: http://www.ticketkantoor.nl/shop/breinopbeeld
LET OP: Tickets voor het symposium zijn bijna uitverkocht! Kaartjes voor alleen de film nog wel beschikbaar.

> Lees verder


Brein op Beeld: Interview met prof. dr. Iris Sommer

24 oktober 2018 Actueel, BiB Public

 Aankomende dinsdag is de eerste Brein op Beeld avond van 2018. Ditmaal zullen we voorafgaand aan de film een symposium houden over onze de betrouwbaarheid van onze zintuigen, naar aanleiding van het nieuwe boek van Iris Sommer “de zeven zintuigen, over waarnemen en onwaarnemen”. Wij spreken alvast met haar over haar fascinatie voor zintuigen, hallucinaties en de film Donnie Darko.

Door: Laura Jonkman, neurowetenschapper

> Lees verder


Brein op Beeld is terug in NEMO met een nieuwe filmreeks

8 oktober 2018 Actueel, BiB Public

Vanaf eind oktober is Brein op Beeld terug in NEMO!

Op 30 oktober trappen af met een nieuwe reeks filmavonden! Ditmaal zullen we voorafgaand aan de film een symposium houden over zintuigen en waarnemen.  Een aantal vooraanstaande wetenschappers en kunstenaars zullen vertellen over zintuiglijke waarneming en hoe dat niet altijd overeen hoeft te komen met de werkelijkheid. Tijdens dit symposium zullen onder andere professor Erik Scherder en Vincent Bijlo je meer vertellen over hoe onze zintuigen werken. Het symposium zal worden afgesloten met een boekpresentatie De zeven zintuigen door professor Iris Sommer. Om 19.45 zal professor klinische psychopathologie Jan-Dirk Blom de film Donnie Darko inleiden: Een film met focus op hallucinaties en verwarrende zintuiglijke waarneming, waarbij de kijker zich na het raadselachtig einde doorgaans afvraagt wat nu werkelijk was en wat niet?

Losse tickets voor de filmavond of combinatietickets voor zowel het symposium als de film zijn (beperkt) beschikbaar. Combinatietickets zijn inclusief avondmaaltijd en borrel. Wees er dus snel bij!

Aanmelden voor de filmavond, het symposium of voor allebei kan via:
www.ticketkantoor.nl/shop/breinopbeeld

De volgende filmavonden zullen plaatsvinden op 27 november en 18 december.

> Lees verder