Nieuws

De wetenschap of een griezelverhaal: het Capgras-syndroom

2 februari 2020 BiB Public

De veelzijdige redactie van Brein in Beeld informeert haar lezers graag met artikelen en blogs over de eveneens veelzijdige wereld van de neurowetenschappen.

Hieronder leest u het artikel van Irina Scheer over het raadselachtige Capgras-syndroom.

Sinds de winter zijn intrede heeft gedaan, houden de winterse kou, wind en regen ons van de straat. De wispelturige winters waaien mee onze huizen binnen als we natgeregend thuiskomen, terwijl het vrolijke voorjaar nog in winterslaap is. In de winter is de psyche van de mens vaak van melancholische aard. Als de eerste kou als een sneeuwdeken om ons heen slaat en we in het donker lopen, denken we soms na over erge dingen die ons kunnen overkomen. We willen dan het liefst zo snel mogelijk naar huis. Het gebrek aan licht maakt ruimte om binnen, ‘gezellig’, bij het gloeien van de lampen en het flikkeren van de kaarsen televisie te kijken. Toch kiezen we dan vaak voor (griezelige) films of series over clowns, heksen, levende doden en familieleden die vervangen worden door bedriegers.

Gelukkig is dit allemaal fictie en er is bijna niets dat je thuis kan schaden. Of is er wel iets? Voor sommige mensen kunnen deze afschrikwekkende ideeën werkelijkheid worden. Dit is een verhaal over het Capgras-syndroom, de neurologische stoornis waarbij dierbaren bedriegers lijken te worden.

Niet zo lang geleden leefde er een dokter, genaamd Capgras. Hij had een vrouwelijke patiënt die geloofde dat haar familie (kinderen en man), en ook haar huis, waren ‘vervangen’ door mensen die op hen leken en dat haar huis was door een vergelijkbare woning. Hoewel haar familieleden natuurlijk niet vervangen waren door bedriegers, was dit voor de vrouw haar werkelijkheid (1).

Een patiënt met de Capgras-stoornis herkent zijn of haar vrienden en familie, maar denkt toch dat er iets ‘niet in orde’ is met hen. Capgras-patiënten hebben het gevoel dat ze worden ‘bedrogen’ en worden achterdochtig: “Ik heb nog nooit die moedervlek onder je oor gezien, ik wist niet dat je sojamelk in je koffie gebruikte, had je vanochtend geen andere trui aan?, etc.” Het is eigenlijk ook niet moeilijk om te twijfelen als je een naaste goed bekijkt. Dan zie je al snel iets wat je niet eerder is opgevallen, maar mensen met het Capgras-syndroom lijken plotseling alle discrepanties in één oogopslag te zien. Opmerkelijk is dat er ook mensen met het Capgras-syndroom zijn die hun pijlen gericht hebben op één specifieke dierbare (2) waarvan ze geloven dat het een bedrieger is. Dit beeld kan plotseling veranderen: het ene moment lijkt iemand een bedrieger en het volgende moment niet meer (3, 4).

De onderliggende oorzaak van het Capgras-syndroom is nog onbekend (5). Dit komt onder andere omdat deze stoornis vaak samen voorkomt met andere neurologische aandoeningen, zoals schizofrenie, bipolaire stoornis, posttraumatische stressstoornis en soms dementie (2, 6). Hierdoor komt het vaak op de tweede plaats te staan en wordt vaak niet verder onderzocht (6, 7). Het enige dat we echt zeker weten is dat mensen met deze aandoening een persoon of emotioneel voorwerp mentaal vervangen door een nieuw persoon of voorwerp.

Momenteel zijn er diverse ideeën over het onderliggende mechanisme van dit syndroom. Volgens psychiater Berman kan een vorm van psychologische mismatch genaamd ‘cognitieve dissonantie’ best wel eens de onderliggende oorzaak zijn (5). “Cognitieve dissonantie is de onaangename spanning die iemand ervaart bij tegenstrijdige overtuigingen, ideeën of opvattingen of bij handelen in strijd met de eigen overtuiging.” (8). Volgens Psychiater Berman gaat het in dit geval om de spanning die teweeg wordt gebracht als het beeld van iemand anders in tegenstrijdig is met hoe die persoon handelt*. Mensen met het Capgras-syndroom scheiden deze twee (voor hen) psychologische identiteiten van elkaar en zien hun dierbaren daardoor als bedriegers (5).

Door onderzoek wordt het duidelijk dat personen met het Capgras-syndroom de gezichten van hun dierbaren kunnen herkennen en identificeren, maar geen emotionele reactie hebben op deze verschijning. Dit werd waargenomen met een ‘huidgeleidingstest’, die de temperatuur en het zweetgehalte van de huid meet. Bij mensen met het Capgras-syndroom verandert geen van beiden wanneer ze de gezichten van hun geliefden (in hun ogen: de bedriegers) zien (6).

De informatie over de gezichten wordt via de ogen naar ons visuele hersengebied gestuurd, waarna deze impulsen doorgestuurd worden naar het fusiform gyrus gebied. Dit is verder verbonden met het limbische (emotionele) systeem (9). Een beschadiging aan één van deze gebieden zou eventuele visuele informatie kunnen ontregelen en het verband tussen deze en de emotionele kenmerken van een persoon kunnen tegengaan. Dit zou dus de oorzaak kunnen zijn van de wanorde in het brein van een Capgras-patiënt.

In overeenstemming hiermee is de bevinding dat het individu met de stoornis de stem van zijn geliefde wel herkent (ook emotioneel gezien). Professor Ramachandran legt uit dat ons visueel systeem en auditief systeem verschillende verbindingen met het limbische systeem hebben. Dus terwijl de auditieve herkenning een emotionele reactie bij zijn patiënt teweegbrengt, doet de visuele herkenning dat niet (10).
Hoewel andere onderzoekers het er mee eens zijn dat het inderdaad te maken heeft met de connectie naar het limbische systeem, is het nog onduidelijk welke connectie voornamelijk is aangetast bij patiënten met het Capgras Sydroom (10, 11).

Eén ding is zeker over Capgras. Het is een zeldzame ziekte is, die vaak overschaduwd wordt door de bekendere ‘metgezellen’ Schizofrenie en Alzheimer, en heeft een drastisch effect op het leven van de patiënt én de naasten. Het bestaan van het Capgras-syndroom geeft een bijzondere mogelijkheid om te onderzoeken hoe we mensen in het dagelijks leven herkennen. Daar hebben niet alleen patiënten voordeel van, maar wijzelf ook, bijvoorbeeld als we buiten lopen en het donker en griezelig is (óf kiezen om een horrorfilm te kijken). Dus als je je omringd wordt door bedriegers, zijn er drie opties: 1) je zit in een horrorfilm, 2) je sympathiseert met wat mensen doormaken als ze Capgras hebben of 3) misschien hebben wij allemaal wel nog niet ontdekt dat iedereen om ons heen een bedrieger is.

* Cognitieve dissonantie gaat over een incompatibiliteit tussen iemands eigen normen en waarden en het handelen van deze persoon. Het is dus opvallend dat Psychiater Berman dissonantie als term gebruikt om dit gedrag te beschrijven.

[1] Sinkman, 2008 Psychiatry [2] Pandis, Agrawal & Poole, 2019 Psychopathology [3] Günter & Kraft, 2005 Scientific American Mind [4] https://bit.ly/2X6Njqc [5] NPR [podcast] 2010 [6] Ibanez-Casas & Cervilla, 2012 Psychopathology [7] https://bit.ly/2NDYaVz [8] Wikipedia, Cognitieve dissonantie [9] Hirstein & Ramachandran, 1997 [10] Caplan & Darby, 2015 Neurocase [11] Bell et al., 2017 BJ Pysch Open.

 

Over de auteur:

Irina Scheer is haar studie gestart aan het University College Roosevelt waarin ze haar focus legde op vakken binnen de psychologie, life sciences en neurowetenschappen.

Momenteel volgt ze het NEURASMUS master programma. In het eerste jaar volgde ze de studie Medische Neurowetenschappen in Berlijn, en nu – in het tweede jaar, aan de VU in Amsterdam – volgt ze de Fundamentele Neurowetenschappen track.

Ze is momenteel voornamelijk geïnteresseerd in het circuit van het brein, en loopt nu stage bij het Erasmus MC waar wordt gekeken naar de invloed van het cerebellum op leer en motorisch gedrag.

> Lees verder


Het brein van Escher (II)

23 januari 2020 BiB Public

Escher in het Museum

Wegens daverend succes organiseren wij in samenwerking met Escher in het Paleis voor de tweede keer ‘Het Brein van Escher’! Woensdag 8 mei 2019 (zie hier voor het verslag) werd de avond voor het eerst georganiseerd, en deze avond was bijna direct uitverkocht! Voor hen die afgelopen keer geen kaartje konden bemachtigen, en voor alle andere geïnteresseerden organiseren we nu dezelfde avond een tweede keer.

M.C. Escher was de Nederlandse graficus die water omhoog laat stromen, vogels in vissen verandert en handen elkaar laat tekenen. Hoe kwam Escher erbij om optische illusies te creëren en in zijn kunst te verwerken? Was er iets bijzonders aan de hand met zijn ogen of met het deel van zijn hersenen dat een rol speelt bij het waarnemen van ruimtelijke structuren? Of had hij een andere manier gevonden om onze hersenen voor de gek houden?

Prof. Jan Dirk Blom is bijzonder hoogleraar aan de universiteit van Leiden en de spreker deze avond. Hij is gefascineerd door hallucinaties, illusies en andere mispercepties. Tijdens de lezing worden beelden van Escher besproken, die men vervolgens zelf in het museum kan bewonderen. De zalen van het museum wordt hiervoor voor ons speciaal geopend! Tenslotte sluiten we af met een gezamenlijk moment om vragen te kunnen stellen.

Wij hopen jullie allemaal te zien op 19 februari in Den Haag!

Adres museum
Escher in het Paleis
Lange Voorhout 74, Den Haag

Programma
Inloop: 19:00 – 19:15
Lezing: 19:15 – 20:00
Museum: 20:00 – 21:00
Afsluiting: 21:00 – 21:25

Kaartverkoop via deze link

> Lees verder


Eat your brain out – 17 en 24 november

29 oktober 2019 BiB Public

Welk effect heeft bepaald voedsel op onze hersenen?

Op 24 november kun je tijdens het eten kennis opdoen over de bovenstaande vraag. In samenwerking met Stichting Brein in Beeld en PhD studenten van Universiteit Utrecht organiseren we een diner met wetenschappelijke toelichting. Tijdens deze avonden gaan sprekers, prof. dr. Jaap Seidell (gedrags- en gezondheidswetenschapper) en dr. Amanda Kiliaan (expert voedingsleer), tussen de gangen door dieper in op het effect van voeding op het functioneren van de hersenen. Vanuit zowel de wetenschap als de maatschappij wordt voeding vaak in verband gebracht met een scala aan psychiatrische of neurologische aandoeningen of juist aan verbeterde hersenfunctie, maar het is dikwijls moeilijk in te schatten wat er nu echt van klopt.

Op 17 november vertelt Amanda Kiliaan tijdens het diner meer over directe effect dat ingrediënten van je maaltijd hebben op de gezondheid van je hersenen. Ze richt zich onder andere op langetermijneffecten en hoe een ouder wordend brein kan lijden of juist baat kan hebben bij sommige soorten voeding.

Op 24 november vertelt Jaap Siedell meer over hoe culturele en maatschappelijke gewoontes onze hersenfunctie, en daarmee ons gedrag, beïnvloeden. Zo legt hij bijvoorbeeld uit waarom de meeste mensen graag pepers of kruiden gebruiken in hun eten, terwijl dat vooralsnog geen evolutionair voordeel lijkt te bieden. Daarnaast behandelen beide sprekers een aantal voedingsmythes om verduidelijking te geven over wat voeding wél of juist niet kan doen voor je brein.

Deuren open: 18.45
Het diner begint om: 19.00

Tickets: €37,50 (inclusief viergangendiner)
Tickets 17 oktober
Tickets 24 oktober

Een vegetarisch diner is mogelijk mits er ruim van tevoren gemaild wordt naar: cafe@deschoolamsterdam.nl

> Lees verder


Verslag van “Beleef het brein van Escher”

14 juni 2019 BiB Public

De banner van Escher in het Paleis - 8 mei 2019

Het Brein en Kunst-team van Brein in Beeld wil het zeer betrokken publiek tijdens de ‘Beleef het brein van Escher’-avond bedanken voor het mede mogelijk maken van deze bijzondere avond. Het was voorafgaand een intensieve fase van voorbereiding, maar op woensdag 8 mei was het dan zover; een fantastische avond met de kunstwerken van Escher in de hoofdrol in samenwerking met het museum ‘Escher in het Paleis’. Het werk van Escher en andere kunstenaars werden als uitgangspunt gebruikt om de neurowetenschappelijke kant van kunst te bestuderen.

Jan Dirk Blom, bijzonder hoogleraar klinische psychopathologie aan de Universiteit Leiden, opende de avond met een lezing. Hierin legde hij uit hoe verschillende hersenaandoeningen, maar ook oogafwijkingen, kunnen resulteren in intrigerende kunstwerken.

Na de lezing was het tijd voor een kijkje in het museum waar veel van Eschers werken te zien zijn. Ook de historie van het museum zelf is zeer interessant om aandacht aan te besteden. Zo werd ons verteld over de bewoners van het Paleis. Het Paleis Lange Voorhout werd vanaf 1901 bewoond door koningin-moeder Emma, de moeder van Koningin Wilhelmina. Onder het genot van een kop koffie of thee werd er honderduit verteld over de interessante lezing en de tentoongestelde werken.

De avond werd afgesloten met vragen uit het publiek.

Het was een succesvolle avond en de interesse was overweldigend. Het team van ‘Brein en Kunst’ van Brein in Beeld wil graag iedereen bedanken die mee heeft geholpen om dit evenement een succes te maken! Met bijzondere dank aan het museum ‘Escher in het Paleis’.

> Lees verder


“Beleef het brein van Escher” was een succes – en volledig uitverkocht!

4 juni 2019 BiB Public

De banner van Escher in het Paleis - 8 mei 2019Dank allen voor jullie enthousiasme voor ‘Beleef het brein van Escher’! Het was een leerzame avond die begon met een lezing van bijzonder hoogleraar Jan Dirk Blom. Vervolgens werd het museum voor ons kleine groepje opengesteld. De 60 kaartjes waren ver van tevoren uitverkocht! Een langer verslag van de avond volgt binnenkort.

Hou de website in de gaten, want we zijn achter de scherm druk bezig met het organiseren van nieuwe evenementen die plaats zullen vinden eind zomer/najaar!

> Lees verder


Brein in beeld organiseert: Brein in Kunst! Een avond vol wetenschap en kunst in het Escher museum.

12 april 2019 Geen categorie

M.C. Escher: de Nederlandse graficus die water omhoog laat stromen, vogels in vissen verandert en handen elkaar laat tekenen. Hoe kwam Escher erbij om optische illusies te creëren en in zijn kunst te verwerken? Was er iets bijzonders aan de hand met zijn ogen of met het deel van zijn hersenen dat een rol speelt bij het waarnemen van ruimtelijke structuren? Of had hij een andere manier gevonden om onze hersenen voor de gek houden?

Prof. Jan Dirk Blom is bijzonder hoogleraar aan de universiteit van Leiden en zal de avond inleiden met een lezing. Hij is gefascineerd door hallucinaties, illusies en andere misspercepties. Hij vraagt zich af waar de werkelijkheid ophoudt en de onwerkelijkheid begint?

Beleef het brein van Escher op woensdag 8 mei in museum Escher in het Paleis in Den Haag, en bekijk de werken van Escher op een nieuwe manier!

Evenement: Brein in kunst – beleef het brein van Escher

Wat: een lezing en rondleiding door het museum

Wanneer: 8 mei 2019 van 19:00 tot 21:30

Waar: Escher in het Paleis (Escher museum) in Den Haag.

Voor wie: iedereen geïnteresseerd in kunst en het brein

Kosten: kaartjes voor de avond kosten €18 (studenten €16).

Ticketsite: https://www.ticketkantoor.nl/shop/breinenkunst

> Lees verder


“Ben je boos?”

2 april 2019 Geen categorie

Door Lotte Bertens

In 1943 publiceerde psychiater Leo Kanner een artikel waarin hij elf kinderen omschreef die allemaal dezelfde kenmerken hadden. Ze hadden weinig behoefte aan sociaal contact, konden continu dezelfde bewegingen herhalen en kregen een driftbui wanneer hun routines werden verstoord. Kanner noemde dit syndroom autisme. Zijn observaties waren de start van een wereldwijde wetenschappelijke interesse naar het ontstaan van autisme en ook nu wordt hier nog veel onderzoek naar gedaan. Toen ik zelf op vijftienjarige leeftijd begon met het doen van vrijwilligerswerk in de gehandicaptenzorg, was autisme voor mij nog een relatief onbekend begrip. In de jaren die volgden, raakte ik gefascineerd door de uiteenlopende kenmerken en begon ook ik me af te vragen wat daaraan ten grondslag ligt. Het heeft er toe geleid dat ik neurowetenschappen ben gaan studeren en ook, inmiddels acht jaar later, nog steeds voor dezelfde organisatie werk. Vandaag, op 2 april, is het Wereld Autisme Dag: een goed moment om te bekijken wat ik in de loop der jaren heb geleerd.

> Lees verder



Op 18 december sluit Brein in Beeld af met Eternal Sunshine of the Spotless Mind, de laatste film in de filmreeks.

11 december 2018 Geen categorie

Iedereen heeft wel herinneringen die ze liever kwijt zijn. Eternal Sunshine of the Spotless Mind gaat over deze gedachte: in de film is het in de nabije toekomst mogelijk om herinneringen te wissen. Van deze dienst wordt veelvuldig gebruik gemaakt, zo ook door de hoofdpersoon. Maar is zoiets realistisch met de neurowetenschappelijke kennis die we nu hebben?

Dat herinneringen niet vastliggen of beïnvloedbaar zijn, blijkt bijvoorbeeld uit getuigenverklaringen. Door een getuige suggestieve vragen te stellen is het mogelijk om ze iets heel anders laten ‘herinneren’ dan wat er daadwerkelijk gebeurd is. Natuurlijk is dat nog iets anders dan hele specifieke herinneringen wissen, maar het geeft aan dat wat je ziet niet altijd hetzelfde hoef te zijn als wat je je later denkt te herinneren.

Professor Sabine Spijker (Vrije Universiteit) zal daarom voorafgaand aan de film samenvatten wat we op dit moment weten over hoe je hersenen herinneringen kunnen vormen, ophalen of beïnvloeden. Vervolgens zal ze ook vertellen over haar huidige onderzoek naar geheugen, dat gebruik maakt van haast futuristische onderzoekstechnieken. Is het mogelijk om specifieke herinneringen te wissen? Er is waarschijnlijk al meer mogelijk dan je denkt!

De laatste avond zal plaatsvinden op dinsdag 18 december om 19:30 in Nemo Science Museum in Amsterdam.
Tickets zijn hier verkrijgbaar: https://www.ticketkantoor.nl/shop/breinopbeeld

> Lees verder


Moeilijke gesprekken na traumatisch hersenletsel

14 november 2018 Geen categorie

Door Simon Bakker, neuropsycholoog

Het is zaterdagavond, Frank (22 jaar oud) is op stap met drie vrienden in Amsterdam. Ze zijn met de auto gekomen, de trein rijdt immers maar tot een uur of één in de nacht. Na een heerlijke avond in de stad rijden zij om een uur of vier terug naar huis. Het feest gaat onverstoord door in de auto, muziek lekker hard, biertjes op de achterbank. Frank is de Bob en brengt de jongens veilig thuis. Totdat… één klein moment van onoplettendheid en de auto van Frank slipt van de weg en komt met een ongekende klap stil te staan tegen de grote boom in de berm. De auto is total loss, de drie vrienden zijn ongedeerd, maar Frank ligt bewusteloos met zijn bebloede hoofd op het stuur. Zijn vrienden bellen 112 en Frank wordt naar de spoedeisende hulp gebracht. Na een maand ontwaakt Frank uit zijn coma, hij herkent zijn vrienden en vraagt hen: “Wat is er gebeurd?” Althans, dat probeert hij. Het lukt niet. Het lukt Frank niet om dat ene kleine zinnetje uit te spreken. Verder dan “…gebeurd…” komt hij niet. 

> Lees verder